“Đả cầu cướp phết” - Trò chơi của các vị tướng thời vua Hùng

08/02/2014 07:59
Hải Băng

(Kênh 13) Cứ vào mùng 7 tháng Giêng âm lịch hàng năm, lễ hội “đả cầu cướp phết” Bàn Giản lại diễn ra tưng bừng, náo nhiệt, là nét văn hóa độc đáo của làng quê miền sơn cước.

Trong không khí đầm ấm, vui vẻ của những ngày đầu xuân, dường như đâu đâu người dân cũng nghe được những câu ca rộn ràng, hào hứng: “Con cháu đi đâu, ở đâu/Triệu xuân cướp phết rủ nhau cùng về”.

“Đả cầu cướp phết” - Trò chơi của các vị tướng thời vua Hùng - Ảnh 1

Các thanh niên trai tráng đang tham gia “đả cầu cướp phết”.

Khởi nguồn từ một trò chơi cổ xưa

Bàn Giản là một xã thuộc huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phúc, là nơi tụ cư lâu đời của người Việt cổ. Lễ hội cướp phết ở đây là một trong những biểu hiện đặc trưng cho văn hóa xứ Đoài để tưởng nhớ tới 4 vị tướng thời vua Hùng thứ 3.

Tương truyền, vào thời vua Hùng dựng nước, loạn lạc, giặc giã nổi lên ở nhiều nơi, nhà vua đã giao cho 4 vị tướng là đệ nhất Xá Sơn, đệ nhị Lê Sơn, đệ tam Tròn Sơn, đệ tứ Xui Sơn về trấn ải miền Đông Lai – Bàn Giản- Lập Thạch để dẹp loạn, dẹp giặc, hộ quốc, phù dân. Sau khi trải qua nhiều trận chiến oanh liệt, 4 vị tướng đã chiến thắng, bảo toàn thành cổ Văn Lang, đồng thời xây dựng và phát triển đất nước.

Trong thời gian chiến tranh liên miên, để rèn luyện sức khỏe, tài khéo léo cho binh sĩ, các vị tướng đã nghĩ ra một trò chơi khá độc đáo, hấp dẫn: Đẽo gọt một quả cầu gỗ nhẵn, tròn tựa quả bưởi lớn rồi cho lăn ra giữa sân. Các binh lính sẽ tranh cướp nhau, ai giành được quả cầu đem về đặt ở nơi quy định sẽ giành được phần thưởng lớn. Trò chơi này không những cổ vũ tinh thần binh sĩ sau những trận chiến căng thẳng, quyết liệt mà còn tạo ra không khí vui vẻ, lạc quan nơi chiến trường khói lửa. Đồng thời qua đó cũng khẳng định đức độ, tình yêu thương, quan tâm, san sẻ gánh nặng của các vị tướng lĩnh đối với quân dân.

Về sau, nhân dân trong vùng đã lập 4 ngôi đình để thờ 4 vị tướng, gồm: Đông Lai, Trụ Thạch, Ngọc Xuân và Vườn Đào. Trên mỗi ngôi đình có khắc 1 quả cầu như một lời nhắc nhở con cháu sau này phải luôn khắc ghi công lao của 4 vị tướng anh hùng. Bởi vậy, cứ vào mùng 7 tháng Giêng hàng năm, tại đền Đông Lai, dân làng lại mang quả cầu ra sân bãi mở hội, tái hiện lại tích xưa bằng trận “đả cầu cướp phết” đầy sôi động với niềm tin, lễ hội sẽ khởi đầu cho một năm mới đầy tốt lành, may mắn.

Cũng như nhiều lễ hội dân gian truyền thống khác, lễ hội cướp phết cũng có khoảng thời gian bị lãng quên, mai một. Mãi đến năm 1993, cùng với việc một số di tích văn hóa địa phương được công nhận ở cấp Quốc gia thì một số phong tục, tập quán truyền thống cũng được khơi dựng lại, trong đó có lễ hội cướp phết. Từ đó cho đến nay, hàng năm, lễ hội đều thu hút rất đông nhân dân trong, ngoài vùng tham gia, đem lại không khí náo nhiệt, phấn khởi khi xuân về.

Như một trận địa oai hùng

Khởi nguồn từ một trò chơi cướp cầu trong luyện binh ngày xưa, người dân Bàn Giản đã có những tiếp thu sáng tạo để xây dựng lễ hội văn hóa độc đáo, đặc sắc như ngày hôm nay. Mở đầu cho lễ hội là nghi thức tế Thành hoàng làng.

Theo quy định của lệ làng, hai loại lễ vật không thể thiếu khi tế lễ là cỗ bánh Dày và cỗ Ông Gà (còn được gọi là cỗ gà thiến). Làng Đông Lai xưa có 4 giáp, mỗi giáp được cấp hai sào ruộng công chỉ dành riêng cho việc cấy lúa nếp, dùng hoa lợi để làm bánh Dày phục vụ lễ tế. Mỗi vụ lúa trong giáp sẽ cử riêng người cày, cấy, chăm sóc và thu hoạch. Gạo được chọn để làm bánh Dày phải là gạo thật ngon, được chọn lọc kỹ càng, giã đến khi nào trắng xanh mới đạt tiêu chuẩn. Đến ngày làm bánh mới đem vo kỹ, đồ thành xôi chín rồi mới đem ra giã. Bánh Dày được chuẩn bị từ ngày mùng 6, đến ngày mùng 7 sẽ được đặt lên kiệu, rước ra đình làm lễ tế.

Riêng gà tế, mỗi giáp sẽ cử ra người cực kỳ thông thạo, chọn mua giống gà mía to, đẹp, nặng từ 5-6kg. Sau đó, sẽ chọn ra một gia đình nhận công việc chăm sóc, nuôi gà. Từ đây, gà sẽ được gọi là Ông Gà và được nuôi theo chế độ đặc biệt, sao cho đến ngày tế, gà được béo tốt nhất. Tối mùng 6, khi nghe đình làng gióng lên tiếng chiêng, trống hối thúc thì dân làng lại háo hức, đổ xô đi xem lễ vật Ông Gà. Đây được coi là công việc thiêng liêng của đấng mày râu, không có sự tham gia của phụ nữ.

Sáng ngày mùng 7, dân làng sẽ hội tụ để xếp lễ vật của mình vào kiệu và rước lên đình, dâng lên làm lễ tế Thành hoàng làng. Mỗi giáp sẽ có hai cỗ gà tế, được gọi là Ông Nhất và Ông Nhì. Hiện nay, lễ tế đã được phát triển hơn trước với sự tham gia của ba thôn: Đông Lai, Xuân Me và Trụ Thạch. Các cỗ gà tế sẽ được chấm điểm với các tiêu chí: Bánh Dày tròn, trắng, xôi dẻo, thơm; gà béo, cổ cao,…Tuy đây chỉ là những lễ vật rất bình dị, thân thuộc trong sinh hoạt thường ngày của quần chúng nhân dân nhưng lại hàm chứa những giá trị tinh thần sâu sắc, văn minh.

Sau khi làm lễ trình thánh, hội cướp phết sẽ được chính thức bắt đầu. Theo lời của các chức sắc trong làng và người dân nơi đây thì, ai chạm tay được vào quả phết sẽ may mắn cả năm nên ai đến tham dự lễ hội cũng muốn một lần được chạm tay vào quả phết. Phần hội được tổ chức sôi động với các trò chơi như: Cờ tướng, bịt mắt bắt dê, đu tiên… Trong đó, phần thi đông nhất, hấp dẫn nhất, thu hút tới hàng nghìn người tham dự là trò cướp phết. Thanh niên trai tráng trong và ngoài làng hùng hục lao vào, kẻ hô, người hét, chen lấn, xô đẩy nhau trong tiếng reo hò, cổ vũ của dân làng để cướp được quả phết.

Quả cầu phết được làm bằng gỗ quý, với đường kính khoảng 35cm. Mồng phết là cây gậy làm bằng gốc tre cong, dài 1,2m, có trổ hình đầu ngựa. Hình thức cướp cầu bằng mồng phết là tượng trưng cho kỵ binh, cướp cầu bằng tay là tượng trưng cho bộ binh. Cả hai hình thức đều được tổ chức đồng bộ và tiến hành song song. Quả phết và hai mồng phết được đặt lên kiệu Thánh và rước đến trước sân đình, các trai đinh sẽ lần lượt đi theo sau. Sau khi ông Mệnh đánh một hồi trống dự báo, các trai đinh sẽ tiến hành làm lễ trước kiệu Thánh: Lễ 4 vái, vuốt tóc, ăn trầu, vắt hai tay lên vai, cầm mồng phết giơ cao reo hò chiến thắng. Sau đó, đoàn rước sẽ tiếp tục di chuyển đến giữa sân hội. Lúc này, ông Mệnh sẽ tung quả phết, một trai đinh mặc áo nẹp, thắt đai đỏ phất cờ sai tượng trưng cho sung trận. Thời điểm tranh cướp quả cầu phết cũng chính thức được diễn ra. Một rừng người chồng chất xen lấn, xô đẩy nhau trong tiếng reo hò, cổ vũ, tiếng giục giã của chiêng, trống tạo nên một trận địa hết sức náo nhiệt.

Sức mạnh đại đoàn kết

Cuộc diễn tích toàn dân đánh trận kéo dài cả buổi chiều và chỉ dừng lại cho đến khi có một người nào đó cướp được quả phết, đặt vào nơi quy định. Các trai làng người đầy bùn đất, thở hổn hển nhưng vẫn rất hào hứng, vui vẻ tham gia. Đặc biệt, ai cướp được quả phết, đem vào làm lễ trước cửa đền sẽ được dân làng trao thưởng. Phần thưởng tuy nhỏ nhưng ai cũng tin rằng người cướp được quả phết sẽ gặp nhiều may mắn, hạnh phúc và thành đạt trong cả năm. Có lẽ vì vậy mà hàng năm lễ hội vẫn thu hút rất đông du khách đến tham dự, ai cũng cầu mong mình sẽ cướp được phết, hay chí ít là được chạm tay vào quả phết.

Lễ hội “đả cầu cướp phết” Bàn Giản có lịch sử khá lâu đời. Qua năm tháng, lễ hội vẫn đang được gìn giữ và phát huy, là nét đẹp văn hóa tinh thần đặc sắc trong nhân dân. Thông qua lễ hội để rèn đức, luyện tài, cầu cho mùa màng bội thu, mưa thuận gió hòa, mọi người, mọi nhà đều được yên vui, hạnh phúc. Bên cạnh đó, lễ hội còn tập hợp sức mạnh đại đoàn kết toàn dân trong việc xây dựng đời sống văn hóa mới, góp phần đem lại niềm tin và sức sống cho cộng đồng, dù đã trải qua biết bao thế hệ, biết bao những biến cố thăng trầm của lịch sử.

Cần giữ gìn nét đẹp văn hoá truyền thống

Đó là lời khẳng định của ông Phan Công Chung – Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Bàn Giản. Ông Chung cũng cho biết thêm, tuy lễ hội vẫn còn một số hiện tượng tiêu cực như: Chen lấn, xô đẩy, giẫm đạp lên nhau nhưng đó là điều không thể tránh khỏi để cho lễ hội được sôi động và đúng tính chất truyền thống của cuộc diễn tích toàn dân đánh giặc.

(Đời Sống Pháp Luật)

Bình luậnViết cảm nhận

Mới nhất
TopTrong ngày
TopTrong tuần